Fundacja Rockefellera a emigracja matematyków z Polski

26.02.2026 | 05.03.2026

Dr hab. Danuta Ciesielska, prof. PAN, Instytut Historii Nauki Polskiej Akademii Nauk

 

W 1909 roku został zrealizowany pomysł magnata naftowego Johna D. Rockefellera seniora, aby utworzyć rodzinną fundację filantropijną. Chociaż głównym celem Fundacji Rockefellera (dalej, z angielska: RF) nie były programy stypendialne i badawcze dla uczonych, to one wzbudzają dziś szczególne zainteresowanie historyków nauki, zwłaszcza zagadnienia umiędzynarodowienia nauki oraz emigracji uczonych do Stanów Zjednoczonych. Laureat Otto Neugebauer Prize, Reinhard Siegmund-Schultze, problemom tym poświęcił książkę Rockefeller and the Internationalization of Mathematics Between the Two World Wars (Nowy Jork 2001) oraz krótkie opracowanie Rockefeller Philanthropy and Mathematical Emigration between World Wars („The Mathematical Intelligencer” 37, 2015). To on zainteresował mnie tym tematem i zainspirował do badań nad pochodzącymi z Polski matematykami – beneficjentami programów stypendialno-badawczych RF. Zagadnienie to nie było dotąd systematycznie badane przez polskich historyków matematyki. Prezentowane wcześniej informacje mają charakter fragmentaryczny, a niekiedy są wręcz sprzeczne. Na podstawie zebranych materiałów archiwalnych krótko omówię starania o stypendia, przebieg pobytów naukowych oraz dalsze losy dwunastu matematyków, legitymizujących się polskim paszportem i objętych wsparciem RF przed 1945 rokiem. Szczególną uwagę poświęcę uczonym, którzy opuścili Polskę na stałe, zarówno tym rzadko kojarzonym z polską nauką (Salomon Bochner, z Podgórza, oraz Oscar Zariski z Kobrynia), jak i pochodzącym z Warszawy, o ugruntowanym przed emigracją dorobku (Alfred Tarski, Antoni Zygmund). W referacie wskazane zostaną także możliwe przyczyny relatywnie dużego udziału matematyków z Polski wśród stypendystów RF oraz skali ich emigracji do Stanów Zjednoczonych.

Wróć