Nowa astronomia w encyklopediach polskiego oświecenia

19.03.2026 | 19.03.2026

Prof. dr hab. Grzegorz Raubo, Uniwersytet im. Adama Mickiewicza w Poznaniu

Polskie encyklopedie powstałe w okresie przedrozbiorowym – zajmujące wówczas ważne miejsce na rynku książki – są źródłami interesującymi dla historii nauki ze względu na to, że przekazywały wiedzę z różnych dziedzin w przystępnej, popularyzatorskiej formie. Celem mojego wystąpienia będzie charakterystyka głównych aspektów przekazu dotyczącego nowej astronomii, zawartego w polskich encyklopediach epoki oświecenia. Wystąpienie udzieli odpowiedzi na kilka pytań. Jakie teoretyczne i obserwacyjne osiągnięcia nowej astronomii prezentowane były w encyklopediach? W jakim zakresie uwzględniano w nich historyczny rozwój nowożytnej wiedzy o niebie? Jak ukazywano relację między nową astronomią a tradycyjnymi obiekcjami religijnymi, formułowanymi pod jej adresem? Jakim przeobrażeniom w stosunku do barokowej scientia curiosa podlegała w encyklopediach konwencja ciekawości, charakterystyczna dla popularyzacji wiedzy w wiekach dawnych? Jak w różnych formach piśmienniczych wykorzystywanych w encyklopediach redagowany był przekaz dotyczący nowej astronomii? Jakie były merytoryczne, redakcyjne i językowe wyróżniki tego przekazu w encyklopediach, których odbiorcą miała być młodzież – grupa czytelników nieuwzględniana dotychczas w polskiej popularyzacji wiedzy? Jakie związki zachodziły między propagacją nowej astronomii w encyklopediach a intelektualnym przełomem dokonującym się w polskim wieku świateł?

Podstawę źródłową wystąpienia stanowić będą: nieukończona, nieopublikowana drukiem praca polihistora, popularyzatora nauki i oświaty, biskupa kijowskiego Józefa Andrzeja Załuskiego (1702–1774) Zbiór złoty za talar bity, to jest Biblioteka techniczna (1768); książka profesora przemyskich szkół, księdza Józefa Iwanickiego (1745–1830) Krótkie zebranie zarzutów ciekawych o rzeczach tego świata pod zmysły nam podpadających i je zadziwiających (1777); dzieło, którego głównym twórcą i redaktorem był najwybitniejszy polski pisarz epoki oświecenia, Ignacy Krasicki (1735–1801) Zbiór potrzebniejszych wiadomości porządkiem alfabetu ułożonych (1781–1783); oraz utwór polihistora, kolekcjonera i katolickiego duchownego Michała Sołtyka (1742–1815) Encyklopedia wiadomości elementarnych, czyli pierwsze rysy i wyobrażenia nauk i kunsztów dla użytku młodzieży (1798).

Wróć